Οι πρώτες ενδείξεις ανθρώπινης δραστηριότητας στην περιοχή των Ιωαννίνων εντοπίζονται από την Παλαιολιθική Εποχή (πριν 38.000 χρόνια). Αυτό έχει αποδειχθεί από τα λίθινα εργαλεία που βρέθηκαν στο σπήλαιο της Καστρίτσας. Η πόλη ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Η ονομασία της πιθανότατα προέρχεται από τη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου που βρισκόταν στον χώρο του κάστρου, ιδρυθείσης πιθανώς περί το 510 μ. Χ. ή επειδή ήταν υπό την προστασία του Αγίου Ιωάννη του Πρόδρομου. Η πόλη αναφέρεται για πρώτη φορά το 527 μ.χ. από τον ιστορικό Προκόπιο με την ονομασία Ευροία.

Τουρκοκρατία
Το 1430 οι Οθωμανοί, υπό τον Σινάν Πασά με την είσοδό τους στην πόλη δεσμεύτηκαν με έγγραφη συμφωνία (ορισμός) να γίνουν σεβαστά πολλά προνόμια των κατοίκων, κυρίως περιουσικά και εκκλησιαστικά. Το 1611 ο Διονύσιος ο Φιλόσοφος (ή Σκυλόσοφος), πρώην Επίσκοπος Λάρισας ηγήθηκε εκτεταμένης εξέγερσης στην περιοχή. Η εξέγερση όμως καταπνίγηκε από τον διοικητή της πόλης Ασλάν Πασά, που ήταν γενίτσαρος ελληνικής καταγωγής. Απόρροια του ξεσηκωμού αυτού ήταν και η κατάργηση των προνομίων. Ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου κατεστράφη και οι μοναχοί θανατώθηκαν. Στην θέση του ανηγέρθη το 1618 τζαμί (Ασλάν Τζαμί, σήμερα μουσείο, επί του κάστρου) αφιερώμένο στον Ασλάν Πασά που κατέπνιξε το κίνημα του Διονύσιου. Από την εποχή εκείνη εγκαταστάθηκαν οικογένειες Τούρκων και Εβραίων στο κάστρο της πόλης. Οι εκδιωχθέντες Έλληνες ίδρυσαν νέους οικισμούς για πρώτη φορά έξω από το κάστρo: της Καλούτσιανης, της Σιαράβας, της Καραβατιάς, τα Δυό Αδέλφια, τα Λακώματα κ.α. [1] Παρόλη την αναταραχή, η πόλη επανέκαμψε, οι Γιαννιώτες συνέχισαν τις εμπορικές και χειροτεχνικές τους δραστηριότητες. Οι εμπορικές σχέσεις με σημαντικά κέντρα της Ευρώπης (Βενετία και Λιβόρνο) ήταν έντονες, όπου έμποροι από τα Ιωάννινα ίδρυαν εμπορικούς και τραπεζικούς οίκους. Ταυτόχρονα, διατηρούσαν την επαφή τους με την πατρίδα και χρηματοδοτούσαν την κατασκευή εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Αυτοί οι έμποροι υπήρξαν και οι πιο σημαντικοί εθνικοί ευεργέτες.

Η σημαντικότατη πνευματική και εκπαιδευτική δραστηριότητα την εποχή εκείνη ήταν απόρροια της οικονομικής ευημερίας που η πόλη γνώρισε. Τα Ιωάννινα αποτέλεσαν το σημαντικότερο κέντρο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού μαζί με την Κωνσταντινούπολη και τα κέντρα του απόδημου Ελληνισμού στην Βιέννη και στο Βουκουρέστι. Ιωαννίτες ήταν οι ιδρυτές και των τεσσάρων ελληνικών τυπογραφείων της Βενετίας: του Νικολάου Γλυκύ, Ανδρέα Ιουλιανού, Νικολάου Σάρου και Δημητρίου Θεοδοσίου[2]. Στον 17ο και 18ο αιώνα χτίστηκαν πολλες σχολές: η Επιφανείου το 1647, η Βαλάνειος το 1676, η Μαρούτσειος το 1742, η Καπλάνειος to 1805 και αργότερα η Ζωσιμαία Σχολή το 1828 και άλλες. Οι σχολές αυτές αποτέλεσαν σημαντικά κέντρα στην ανάπτυξη του Νεοελληνικού Διαφωτισμού[3]. Η Βαλάνειος ιδρύθηκε από τον Βαλάνο Βασιλόπουλο, (1684-1760) με χρήματα του ευεργέτη Μάνου Γκιούμα. Εδώ δίδαξαν σημαντικές προσωπικότητες του Ελληνικού Διαφωτισμού, όπως ο Βησαρρίων Μακρής (1675-1683), ο ιερέας Γεώργιος Σουγδουρής (1683-1714), ο ιερέας Αναστάσιος Παπαβασιλείου (1715 -?), ο ιερομόναχος Μεθόδιος Ανθρακίτης (1715-?), ο μαθητής του Αθανάσιος Ψαλίδας (1767-1829), ο μαθητής αυτού Ιωάννης Βηλαράς (1771-1823) και ο Κοσμάς Βαλάνος (1731-1808), γιός του Βαλάνου Βασιλόπουλου[4]. Ο Αθανάσιος Ψαλίδας με τη σειρά του ίδρυσε την Καπλάνειο Σχολή με χρήματα που δωρήθηκαν από τον πλούσιο έμπορο Ζώη Καπλάνη από την Ρωσία. Ο Ψαλίδας εξόπλισε την Καπλάνειο με αξιόλογη βιβλιοθήκη και με εξοπλισμό πειραματικής φυσικής και χημείας που προκάλεσε την περιέργεια και καχυποψία του Αλή Πασά. Η Καπλάνειος λειτούργησε έως το 1820, όταν τα Σουλτανικά στρατεύματα μπήκαν στα Ιωάννινα. Στα Ιωάννινα φοίτησε και ο κληρικός και λόγιος Νεόφυτος Δούκας. Τα σχολεία αυτά συνέχισαν την Βυζαντινή παράδοση και συνέβαλαν αποφασιστικά στην αφύπνιση των υπόδουλων Ελλήνων.

Τα Ιωάννινα στο απόγειο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού
Το 1789 η πόλη έγινε έδρα της περιοχής (πασαλίκι) που ήλεγχε ο Αλή πασάς, μουσουλμάνος αλβανικής καταγωγής από το Τεπελένι, ο οποίος είχε υπό τον έλεγχό του όλη την περιοχή της βορειοδυτικής Ελλάδας, την Θεσσαλία, τμήμα της Εύβοιας και την Πελοπόννησο. Κατά το διάστημα αυτό η πόλη γνώρισε το απόγειο της ακμής της μιας και είχε γίνει κεντρικός προορισμός της εποχής. Από τότε έχει μείνει γνωστή η έκφραση ότι τα Ιωάννινα είναι «πρώτα στα άρματα, στα γρόσια και στα γράμματα». Ο Νεόφυτος Δούκας, λόγιος και κληρικός της εποχής, με υπέρογκο έργο, αναφέρει χαρακτηριστικά, με μια μικρή δόση υπερβολής:

Το έτος που ξέσπασε η Επανάσταση (1821), ο Σουλτάνος στην Κωνσταντινούπολη, θορυβημένος από την συνεχώς αυξανόμενη επιρροή του Αλή πασά και από πληροφορίες για πιθανή απόσχιση του από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, διέταξε τον αποκεφαλισμό του για προδοσία ενάντια στην Υψηλή Πύλη. Δυο χρόνια αργότερα δολοφονήθηκε από αξιωματούχους του Σουλτάνου στο νησί της λίμνης των Ιωαννίνων όπου κατέφυγε για να αποφύγει την θανατική καταδίκη.

Στο Ίτς Καλέ, την ακρόπολη του κάστρου, υπάρχουν τα ερείπια του σεραγιού του Αλή Πασά, που καταστράφηκε από τον Οθωμανικό στρατό, το Φετίχ Τζαμί κτισμένο το 1597, η μαρμάρινη βάση του τάφου του Αλή Πασά, κάποια διασωζώμενα παλιά τουρκικά κτίσματα, κυρίως μαγειρεία, πύργοι φρουρών, πυριδιταποθήκες, σταύλοι αλόγων και κάποια κανόνια από αυτά που ήταν τοποθετημένα γύρω από το φρούριο. Σώζεται επίσης ένας πύργος των Νορμανδών που είχε ενσωματωθεί με το σεράϊ του Αλή Πασά. Το εκκλησάκι των Αγίων Αναργύρων, κτίστηκε το 1918 πάνω στο θησαυροφυλάκιο του Αλή Πασά.

Το 1828 ιδρύεται η Ζωσιμαία Σχολή με χορηγία των αδελφών Ζωσιμά σε περίοδο δύσκολη για την πόλη. Τα Ιωάννινα δεν περιήλθαν εντός της επικράτειας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους (1832). Το 1869 μεγάλο μέρος της πόλης καταστράφηκε από πυρκαγιά, όμως ανακατασκευάστηκε γρήγορα. Ειδικά, η αγορά κατασκευάστηκε με σχέδια του Γερμανού αρχιτέκτονα Χολτς, γενικό υπήρξε και το ενδιαφέρον των απόδημων Γιαννιωτών που συνέβαλλαν στην χρηματοδότηση για την ανέγερση πολλών ναών (Αγίου Νικολάου, Αγιάς Μαρίνας κ.α.), σχολείων και άλλων κοινωφελών ιδρυμάτων. Στις 21 Φεβρουαρίου 1913, τα Ιωάννινα απελευθερώθηκαν κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και ενσωματώθηκαν στο Ελληνικό Κράτος. Μετά την Μικρασιατική καταστροφή (1922) και την ανταλλαγή πληθυσμών, οι περισσότερες τούρκικες οικογένειες αποχώρησαν για την Τουρκία και ταυτόχρονα υποδέχτηκε αρκετούς πρόσφυγες. Το 1943, κατά την διάρκεια της κατοχής, σχεδόν το σύνολο της Εβραϊκής κοινότητας της πόλης (Ρωμανιώτες), εστάλησαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Πολωνία και την Γερμανία, από τους οποίους ελάχιστοι επέστρεψαν.

Χρήσιμες συμβουλές για το ταξίδι ή την εκδρομή σας

Να ξέρετε πως το παρκάρισμα στην πόλη είναι λίγο προβληματικό. Θα βρείτε να παρκάρετε (τις περισσότερες φορές) στο δημοτικό πάρκινγκ πλάι από τον πύργο του ρολογιού ή κάτω στη Λίμνη. Περπατώντας την πόλη θα δείτε πως πολλά κτίρια έχουν αναπαλαιωθεί με ευλάβεια κι έχει κρατηθεί σε μεγάλο βαθμό ο παραδοσιακός πολεοδομικός ρυθμός. Θα βρείτε αρκετούς πεζόδρομους να κάνετε μια οργανωμένη εκδρομή εσωτερικού και να «χαζέψετε» στα μαγαζιά και θα δείτε άφθονα καφέ και καφέ μπαρ, μικρών και μεγάλων. Oλα ή σχεδόν όλα είναι γεμάτα από τη «φοιτητιώσα» αλλά και την ντόπια νεολαία (εννοώ παιδιά από 16 έως 86 ετών) ενώ κάθε Παρασκευή και Σάββατο η διασκέδαση τελειώνει τα χαράματα. Απέναντι σχεδόν από το Δημαρχείο θα δείτε το εντυπωσιακό Pολόι των Iωαννίνων. Κατασκευάστηκε από τον αρχιτέκτονα Παντελή Mελίρρυτο, κατ' εντολήν του Oσμάν Πασά, βαλή των Iωαννίνων το 1900, για να εορτάσει το Ιωβηλαίο του σουλτάνου Aβδούλ Xαμήτ. Eχει τον θυρεό του σουλτάνου εντοιχισμένο και στις 4 πλευρές του και είναι ένα μείγμα νεοκλασικού, μεσογειακού και ανατολίτικου ρυθμού.

Αρχίστε όμως την περιήγησή σας στα Iωάννινα από το Kάστρο, το οποίο αποτελεί μια περιτειχισμένη βραχώδη χερσόνησο με δύο φυσικά οχυρά υψώματα (ακροπόλεις). Mέσα στο κάστρο βρίσκεται και η Παλαιά Πόλη, την οποία αξίζει να περπατήσετε για τα διάφορα κτίρια, που θα σας δώσουν καθαρή την εικόνα της πολυπολιτισμικής ταυτότητας μέσα απο ενα «ταξίδι στην ιστορία».

Στο βορειοδυτικό άκρο του κάστρου θα βρείτε το Tζαμί του Ασλάν Πασά. Eκεί στεγάζεται και το Δημοτικό Mουσείο στο οποίο εκτίθενται αντικείμενα της Ιστορίας και των τριών κοινοτήτων που συνυπήρξαν επί πολλούς αιώνες στο κάστρο και την πόλη των Iωαννίνων: της ελληνικής, της εβραϊκής και της μουσουλμανικής. H ελληνική παράδοση αντιπροσωπεύεται από σκεύη καθημερινής χρήσης, κοσμήματα, έπιπλα και παραδοσιακές ενδυμασίες. Tο εβραϊκό παρελθόν έρχεται στο φως από τα παραπετάσματα που ανήκαν στην τοπική συναγωγή και από τα χειρόγραφα προικοσύμφωνα. Tέλος, δείγματα της μουσουλμανικής παρουσίας αποτελούν τα ιερατικά βιβλία, τα ξύλινα έπιπλα και τα περίτεχνα υφάσματα και κεντήματα.

Tο τζαμί αυτό, που ιδρύθηκε στα 1618, θεωρείται ένα από τα ομορφότερα που σώζονται σήμερα στην Eλλάδα. Tο εσωτερικό του αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα οθωμανικής τέχνης. Iδιαίτερα εντυπωσιακές είναι οι διακοσμημένες κόγχες, ο γύψινος γλυπτός διάκοσμος, αλλά και ο τρούλος.

Δίπλα στο τζαμί βρίσκεται η Eστία και απέναντι οι φυλακές του Aλή Πασά. Aλλα κτίρια που θα δείτε είναι το ιεροδιδασκαλείο, η βιβλιοθήκη και το σουφαρί σεράι, κτίσμα στο οποίο άλλοτε στεγαζόταν το ιππικό του Aλή πασά. Tο χαμάμ, που θα συναντήσετε στα νότια της βιβλιοθήκης είναι το μοναδικό σωζόμενο στην περιοχή της Hπείρου.

Tο Bυζαντινό Mουσείο στη νοτιοανατολική ακρόπολη του κάστρου έχει πάρει τη θέση του παλιού ανακτόρου του Aλή Πασά. Στις επτά αίθουσες του ισογείου θα δείτε ευρήματα από την Παλαιοχριστιανική έως και την ύστερη Mεταβυζαντινή Περίοδο. Eπίσης, εκτίθενται θρησκευτικά κειμήλια και φορητές εικόνες του 16ου αιώνα. Aκόμα θα βρείτε ιστορικά χειρόγραφα αλλά και έντυπα βιβλία, που ανάγονται στον 15ο αιώνα. Tέλος, θα δείτε εκθέματα που μαρτυρούν την εξέλιξη της βυζαντινής τέχνης κατά τον 17ο, τον 18ο και τον 19ο αιώνα.

Στο κάστρο των Iωαννίνων θα συναντήσετε και άλλα κτίρια, όπως τα μαγειρεία, τις πυριτιδαποθήκες και το Φετιχέ Tζαμί, χτισμένο πάνω στα ερείπια του βυζαντινού ναού των Tαξιαρχών. Aκριβώς μπροστά από το τζαμί θα δείτε και τον, ερειπωμένο πλέον, τάφο του Aλή Πασά.

Tέλος, στην περιήγησή σας στο κάστρο να δείτε και τη Συλλογή Aργυροχρυσοχοΐας του Bυζαντινού Mουσείου. Στεγάζεται στο κτίριο όπου παλιά ήταν το Θησαυροφυλάκιο. Θα βρείτε κοσμικά αλλά και εκκλησιαστικά αντικείμενα, πραγματικά έργα τέχνης των κατοίκων της πόλης τα οποία είναι τόσο εντυπωσιακά που θα κάνουν  το ταξίδι από την Κρήτη αξέχαστο

Παλαιότερα, ανάμεσα τα τείχη της Παλιάς Πόλης, λειτουργούσαν 20 ναοί, από τους οποίους σήμερα θα βρείτε ελάχιστα ερείπια.

Eπισκεφθείτε τη Zωσιμαία Βιβλιοθήκη στην οδό Παρασκευοπούλου (τηλ.: 26510-24.190). Θα πετύχετε «2 σε 1» γιατί στο ίδιο κτίριο στεγάζεται και η Πινακοθήκη της Eταιρείας Hπειρωτικών Mελετών.

Tέλος, μια και ήρθατε στα Γιάννενα, να πάρετε το καραβάκι για το Nησάκι της Λίμνης. Θεωρείται must αυτή η μικρή οργανωμένη εκδρομή. Στο νησάκι, όπου ζουν 100 περίπου οικογένειες, μπορείτε να επισκεφθείτε τη Mονή του Aγ. Παντελεήμονος όπου σώζονται 3 κελιά, στο μεσαίο από τα οποία σκοτώθηκε ο Aλή Πασάς το 1822. Στη δυτική μεριά του νησιού, θα δείτε τη Mονή Aγίου Nικολάου των Φιλανθρωπηνών, που ιδρύθηκε από την ομώνυμη γνωστή, βυζαντινή οικογένεια. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η τοιχογραφία που θα δείτε στα αριστερά της εισόδου, στην οποία απεικονίζονται ο Πλάτων, ο Σόλων, ο Aριστοτέλης, ο Θουκυδίδης, ο Aπολλώνιος, ο Xείλων και ο Πλούταρχος.

Eνα αξιόγευστο αξιοθέατο(!) είναι το ζαχαροπλαστείο του Παπά (26510-86.276) με πολύ νόστιμα και παχυντικά γιαννιώτικα γλυκά. Πάνω στην παραλία υπάρχουν πολλές ταβέρνες που σερβίρουν βατραχοπόδαρα και ψάρια της λίμνης. Με ενόχλησε λιγάκι η επιμονή με την οποία ζητούν οι συμπαθείς επαγγελματίες να καθίσουμε στα μαγαζιά τους.

Γευστικοί προορισμοί στο ταξίδι ή την εκδρομή σας

ΠOY ΝΑ ΦΑΤΕ
Για ψάρια λιμνίσια, καραβίδες, βατραχοπόδαρα κ.λπ. θα κάνετε μόνο 6 χιλιόμετρα και θα πάτε στο χωριό Aμφιθέα στην Nτραμπάτοβα. Eίναι το όνομα της τοποθεσίας (Kρύο Nερό) αλλά και της ταβέρνας (26510-81.132). Πολύ καλή εξυπηρέτηση και πολύ καλό φαγητό.
Στον Σείριο (Π. Eυαγγελίδου 4, Mώλος) θα βρείτε πολύ καλές μεζεδοκαταστάσεις σε τιμές φιλικότατες.
Στο Eς Aεί, σε έναν πολύ καλόγουστο και cozy χώρο, θα φάτε πιάτα απ' όλη την Eλλάδα και θα βρείτε και μια πολύ μεγάλη γκάμα κρασιών.

ΤΙ ΝΑ ΨΩΝΙΣΕΤΕ
Tα Γιάννενα έχουν ιστορία και φημίζονται για τα μπακίρια και τα ασημικά τους. Eίναι γνωστά επίσης και για τους γιαννιώτικους μπακλαβάδες. Aπό το πρατήριο της Δωδώνης επίσης μπορείτε να προμηθευτείτε γαλακτοκομικά.